NIEUWSBRIEF 2007 / 1 (maart)

Redactioneel

Door Aukelien van Abbema

Het voelde een beetje als een clandestiene bijeenkomst. Eén voor één schoten de leden vanuit de donkere nacht het gebouw binnen. Binnen, in het warme, rokerige restaurant vroegen ze de weg. Ze werden verwezen naar een deur, bij binnenkomst niet direct opgevallen. Achter de deur was een trap. Daarboven geuren van koffie, geluiden van schuivende stoelen en tafels. Gezichten, handen die werden geschut, een beamer die langzaam op gang kwam. 'CVPPP' noemden ze zich, maar waar die afkorting precies voor stond kon niemand zich meer herinneren. Waarvoor ze daar waren stond ze des te helderder voor ogen. Godsbeelden onderzoeken. En het effect ervan, op therapie, in therapie, achter therapie. Het beloofde een boeiende avond te worden... In deze nieuwsbrief een impressie van het wintercongres 2006, gehouden op 9 februari 2007 in Utrecht. Deze impressie komt van Annette Bouwhuis. Een leuke persoonlijke impressie van 'zomaar' een CVPPP-lid, met zelfs een kritische noot...
Daarnaast heeft Bart Gooijer een interview gehouden met Hanneke Schaap-Jonker, die onderzoek doet naar o.a. Godsbeelden en de invloed daarvan op de preekbeleving van toehoorders. Hanneke is AIO praktische theologie in Kampen. Toch gaat het artikel ook over Nijntje. In het interview wordt vooral aandacht besteed aan de vragenlijst Godsbeelden en de praktische toepasbaarheid ervan voor psychologen. In een artikel parallel hieraan bespreekt Bart Gooijer nog een aantal boeken rond dit onderwerp die ook praktische waarde kunnen hebben.
Als u zich geïnspireerd voelt na het lezen van deze nieuwsbrief, dan kunt u wellicht zelf een stuk schrijven voor de volgende! We vinden het leuk om bijdragen te hebben van verschillende leden. Dit kunnen kleine bijdragen zijn of hele lappen tekst. Waar u zin in heeft. Wat is uw visie op een actueel onderwerp in de psychologie? Wat vindt u van de nieuwe ontwikkelingen in de zorg? Heeft u tips voor het opzetten van een eigen praktijk? Of bent u juist fel gekant tegen vrijgevestigde psychologen en gelooft u heilig in het instituut? We willen het reuzegraag horen. Na een uitgebreide lunch in 'De Balie' (tegenover het Leidseplein in Amsterdam) hebben Bart en bovengetekende o.a. besloten dat de nieuwsbrief toch vooral een podium moet zijn voor leden om hun eventuele eieren te deponeren. Om zo elkaar te inspireren en motiveren in het ontwikkelen van nieuwe theorieën, gedachten en praktijken.


Van het bestuur

Door Wim de Vries, voorzitter CVPPP

In de eerste plaats wil ik namens het bestuur de nieuwe redactie van onze Nieuwsbrief van harte bedanken voor hun inzet. Wellicht hebt u zich ook afgevraagd, wanneer wij voor het laatste een zo uitgebreide Nieuwsbrief hebben ontvangen. En nu, nog maar 4 maanden later, mag ik alweer een column schrijven voor het volgende nummer. Het trof mij, dat Bart Gooijer in zijn redactioneel schreef, dat hij een groeiende behoefte had aan contact met medechristelijke beroepsoefenaren. Ik hoop dat de CVPPP in die behoefte kan voorzien.
Dit deed mij terugdenken aan de jaren 70 van de vorige eeuw, toen geloof- en religie in het algemeen, binnen psychiatrie en psychotherapie geen plaats had. Vanaf het begin van mijn specialisatie tot psychiater was ik op zoek naar de plaats van het geloof binnen mijn werk. Ik bemerk, dat deze zoektocht nooit helemaal beëindigd is. Wel is de houding van de ggz ten aanzien van geloof en religie over het algemeen gewijzigd. In de jaren 80 brak het inzicht door, dat levensbeschouwing bij de hulpverlening betrokken diende te worden. Niet alleen in Nederland, maar mondiaal. Dit blijkt o.a. uit de aanpassing van de DSM. In de DSM-IV vinden we de codering V62.89: Religieus of geestelijk probleem. Onlangs vroeg ik mijzelf af hoe vaak ik deze code eigenlijk gebruik in mijn diagnostiek. Ik moet bekennen: niet zo vaak. Toch zie ik veel cliënten met geloofsproblemen. Ik neem mij voor om deze codering wat vaker te gebruiken. Wellicht kan dit de noodzaak voor identiteitsgebonden zorg nog eens onderstrepen. De leden van onze vereniging, die betrokken zijn in de hulpverlening, worden allen geconfronteerd met het nieuwe zorgstelsel en de consequenties daarvan voor psychiatrische en psychotherapeutische behandelingen. Mogelijk kan de wens tot identiteitsgebonden hulpverlening een rol gaan spelen bij de toewijzing van zorg. Misschien is dit een punt om binnen onze vereniging meer mee bezig te zijn.
Inmiddels ligt het wintercongres achter ons en zijn de voorbereidingen begonnen voor het volgende congres van 2007. Ik hoop dat u in de tussenliggende tijd actief van de CVPPP kunt profiteren als hulpverlener.


Impressie Congres 9 februari 2007

Door Annette Bouwhuis

De trein kwam op tijd aan in Utrecht. Na enkele minuten had ik de straat gevonden waar het congres gehouden werd. Ik pakte mijn uitnodigingsbrief om het nummer op te zoeken. Helaas, de brief had ik wel, maar het nummer stond er niet op vermeld. 'Misschien kan ik het zonder nummer wel vinden', dacht ik, dus ik begon de straat uit te lopen en zocht de naam van het café. Echter zonder resultaat. Gelukkig stond er wel een telefoonnummer op de brief, dus pakte ik ten einde raad mijn mobiele telefoon en toetste het nummer in. Maar helaas.... Congresorganisatoren, willen jullie volgende keer alsjeblieft zorgen voor complete adresgegevens en bereikbaarheid? Ik zocht nog één keer naar de naam van het café... en ineens viel mijn oog op een bord met de juiste naam erop, drie meter boven mijn hoofd. Opgelucht stapte ik naar binnen en was net op tijd voor aanvang van het congres. Ik groette de personen die naast mij zaten en al snel werd de avond geopend.

De eerste workshop werd verzorgd door Ad Drewes, verbonden aan een afdeling van Eleos voor (dag)klinische behandeling van mensen met persoonlijkheidsproblemen en /stoornissen. Zijn inleiding ging over het onderwerp Godsbeelden en schemagerichte therapie. Ik was bij voorbaat al enthousiast, omdat ik ga starten met een promotieonderzoek over deze thema's. Hij legde kort uit wat schemagerichte therapie inhoudt en ging daarna over op het onderwerp 'geleide fantasie'. Deze psychologische interventie sprak me erg aan en vooral in combinatie met bijbelverhalen. Drewes gaf een voorbeeld van een cliënt die met behulp van deze methode het verhaal van 'De verloren zoon' tot zich door liet dringen. De therapeut laat de cliënt het verhaal eerst visueel voorstellen, inclusief het denken, voelen en handelen van de personen in het verhaal. Daarna probeert de cliënt zich voor te stellen dat hij/zij de 'verloren zoon' is en te verwoorden wat hij/zij daarbij denkt, voelt en doet. Deze methode lijkt me een krachtige manier om cliënten bewust te laten worden welke godsbeelden ze hebben en kan denk ik helpen om verandering te bewerken. Na een korte pauze vertelde Marja Terlouw, theologe en psychologe, iets over het onderwerp geestelijke begeleiding. Na een korte inleiding ging ze uitvoerig in op haar eigen geestelijke proces. Ik vond het erg moedig dat ze voor de groep haar persoonlijke geestelijke verhaal vertelde. Haar verhaal zette mij stil bij mijn eigen geestelijke reis. Toch had ik achteraf een verward gevoel dat vooral samenhing met de vraag: 'Wat is geestelijke begeleiding?' Deze vraag is voor mij onbeantwoord gebleven. Ik vond het moeilijk om een helder onderscheid te krijgen tussen religieuze interventies in psychotherapie (bijvoorbeeld geleide fantasie) en geestelijke begeleiding.

Na een moment voor nog enkele vragen was het congres alweer voorbij. En ik haastte me weer naar het station om mijn trein te halen, die vanaf perronnummer 9 vertrok. Na een sneltrein congres kon ik weer tot rust komen in de intercity richting huis.


Interview
Hanneke Schaap-Jonker en de Vragenlijst Godsbeeld

Door Bart Gooijer

Het is een regenachtige, niet zo winterse, middag in januari als ik naar Zwolle rijd voor een onmoeting met drs. Hanneke Schaap-Jonker. Na even zoeken in de Vinex-wijk waar zij woont, word ik verwelkomd door zowel Hanneke als door het dochtertje dat achter haar rok vandaan kijkt wat voor een meneer daar nu toch binnenkomt. Met een DVD-verhaal van Nijntje op de achtergrond (bekende kost voor mij, als vader van twee jonge dochters) en een kop koffie in de hand, raak ik in gesprek met Hanneke over haar werk en over de Vragenlijst Godsbeeld. En over mijn interesse in die vragenlijst. Hanneke Schaap-Jonker is AIO praktische theologie aan de Protestantse Theologische Universiteit, vestiging Kampen. Op de vraag hoe ze dat weet te combineren met haar gezinsleven, geeft Hanneke aan dat ze haar halve boek heeft geschreven met haar dochter erbij. Boek? Daar zullen we over een klein jaartje wel meer van horen, als haar proefschrift is afgerond: een intrigerend onderzoek naar de ontvankelijkheid voor preken bij de toehoorders, en de rol van psychologische factoren daarbij, onder andere hun godsbeeld.

Niet iedereen is vertrouwd met het begrip godsbeeld. Wat versta jij daaronder?
'Het godsbeeld geeft antwoord op de vraag: 'Wie is God voor jou?' Deze persoonlijke God, die niet hoeft samen te vallen met God zoals geleerd door de godsdienstige cultuur, geeft inzicht in de affectieve kwaliteit van de relatie met God en de betekenis van religieus gedrag. Daarom zie ik het godsbeeld als een centraal element in de geloofsbeleving. Het is verbonden met het psychische leven en het levensverhaal van het individu en het heeft dan ook een diagnostische en therapeutische waarde' (cf. Schaap-Jonker, 2004; Schaap Jonker, Eurelings-Bontekoe, Zock & Jonker, 2007).

En nu heb jij een vragenlijst vertaald die hiervan iets meet?
'De Vragenlijst Godsbeeld (VGB) is een vertaling en bewerking van de Duitse Skalen zur Religiösen Beziehung (Murken, 1998), een zelfbeoordelingslijst die het godsbeeld wil meten. De lijst onderzoekt welke gevoelens iemand ervaart in relatie tot God en hoe hij/zij het handelen van God waarneemt. De dimensie gevoelens ten opzichte van God heeft 17 items en bestaat uit 3 schalen, namelijk positieve gevoelens, angst, en boosheid. De dimensie die betrekking heeft op het handelen van God bestaat uit 16 items, verdeeld over drie schalen, namelijk ondersteunend handelen, heersend/straffend handelen en passiviteit (d.w.z. God handelt niet). Respondenten geven op een 5-puntsschaal aan in hoeverre de items overeenkomen met hun beleving.'

Hoe ben je ertoe gekomen de vragenlijst te vertalen?
'Het werk aan de vragenlijst is spin-off van mijn promotie onderzoek. Ik had een vragenlijst nodig naar Godsbeelden. De duitse Skalen zur Religiösen Beziehung was om verschillende redenen de meest bruikbare. Dus ik heb naast mijn promotie onderzoek gewerkt aan de VGB, en deze ook gebruikt in mijn onderzoek zelf.'

Wordt de VGB ook gebruikt in de therapie praktijk? En wat verwacht je daarvan?
'Voor zover ik weet is de oorspronkelijke, Duitstalige, versie vooral een instrument dat gebruikt is in godsdienstpsychologisch onderzoek. De Nederlandse versie is uiteraard nog niet in de ggz gebruikt, omdat die versie nog maar net klaar is. Ik zie wel mogelijkheden voor aandacht voor iemands godsbeeld in therapie en een rol voor de VGB in dat proces. Alleen is het werken daarmee nog iets wat onwennig is voor psychologen en -therapeuten. Ik heb een keer een lezing gehouden voor een groep therapeuten en zelfs voorgesteld dat het mogelijk moet zijn om een therapie te geven met als focus het godsbeeld. Zo'n idee roept bij een flink deel van de toehoorders een sterk gereserveerde reactie op. Ik hoop dat christelijke hulpverleners geïnteresseerd zullen raken in de VGB en er in de komende jaren mee zullen gaan experimenteren in de praktijk. Ik heb al enkele aanvragen gekregen van collega's die de vragenlijst willen aanschaffen, en ben benieuwd naar hun praktijkervaring ermee.'

Hoe kunnen geïnteresseerden de VGB verkrijgen?
'De vragenlijst geven we voorlopig uit in eigen beheer. Mensen die meer informatie willen of de lijst willen aanschaffen, kunnen een mail sturen naar vragenlijstgodsbeeld@gmail.com. De vragenlijst en de handleiding kosten € 25,- per stuk, dus zijn samen voor eenmalig € 50,- aan te schaffen. Gebruikers kunnen zelf kopies maken voor gebruik zonder beperking aan het aantal. Ik houd de kosten laag zodat die geen belemmeringen hoeven te zijn voor gebruik van de Vragenlijst Godsbeeld, maar wil ook graag mijn eigen vervolgonderzoek kunnen financieren.'

Inmiddels is de DVD van Nijntje al afgelopen. Nadat ik ervoor gezorgd heb dat ik als eerste Nederlandse psycholoog met de Vragenlijst Godsbeeld bewapend ben, dank ik Hanneke voor de ontvangst en de prettige kennismaking. Ik ben benieuwd naar wat we verder van haar zullen gaan horen rondom haar promotie onderzoek en ook verder rondom het thema godsbeeld. Door de aanhoudend stromende regen heen sprint ik naar mijn auto en rijd weer richting huis. Ik heb er zin in om te gaan experimenteren met de Vragenlijst Godsbeeld en te ontdekken hoe het in diagnostiek en therapie van waarde kan zijn.

Tot slot, voor wie meer wil lezen, een verwijzing naar de publicaties van Hanneke Schaap-Jonker e.a. rondom het thema godsbeeld (en als literatuurverwijzing ook de oorspronkelijke Duitse versie):
Murken, S. (1998). Gottesbeziehung und psychische Gesundheit: Die Entwicklung eines Modells und seine empirische Überprüfung. Münster e.a.: Waxmann.
Schaap- Jonker, H., Eurelings- Bontekoe, E.H.M., Verhagen, P.J. & Zock, H. (2000). Godsbeeld en psychopathologie. Een verkenning in de wetenschappelijke literatuur vanuit object-relationeel perspectief. Psyche en Geloof, 11, 200-209.
Schaap- Jonker, H., Eurelings- Bontekoe, E.H.M., Verhagen, P.J. & Zock, H. (2000). Onderzoek godsbeeld en persoonlijkheidspathologie. Een exploratief onderzoek bij psychiatrische patiënten. Psyche en Geloof, 11, 210 - 225.
Schaap-Jonker, H. (2004). The varieties of God: Een overzicht van onderzoek naar Godsbeelden. Nederlands Theologisch Tijdschrift, 58, 124-141.
Schaap-Jonker, J. (2006a). Kennen en gekend worden: een praktisch-theologische beschouwing over godsbeelden. Theologia Reformata, 49, 29-37.
Schaap-Jonker, H., Eurelings-Bontekoe, E.H.M., Zock, H. & Jonker, E.R. (2006b). Development and validation of the Dutch Questionnaire God Image.
Schaap-Jonker, H. (2006c). The Dutch questionnaire of God Images: supporting a Winnicottian approach beyond Rizzuto. Paper presented at the 2006 Conference of the International Association for the Psychology of Religion, Leuven, Belgium. Te downloaden via www.godimage.com
Schaap-Jonker, H., Eurelings-Bontekoe, E.H.M., Zock, H. & Jonker, E.R. (2007). The personal and normative image of God: The role of religious culture and mental health. Archive for the Psychology of Religion (in press).


Een selectie uit de Godsbeeldliteratuur

Door Bart Gooijer

Wie gaat zoeken naar informatie over het thema godsbeelden, kan terecht komen in een oerwoud van literatuur met een godsdienstpsychologische waterval aan onderzoeksartikelen. Al die aandacht voor het concept lijkt me zeker terecht, als men er vanuit gaat het godsbeeld "een centraal element in de geloofsbeleving" is - zoals Hanneke Schaap-Jonker elders in deze nieuwsbrief stelt. Omdat er zoveel over godsbeelden gepubliceerd wordt, èn omdat het onderwerp voor lezers van deze nieuwsbrief van centraal belang kan zijn, zet ik graag enkele mogelijkheden op een rij voor wie zich verder wil oriënteren in het onderwerp. Om maar te beginnen met dé klassieker op dit terrein, noem ik ten eerste Ana-Maria Rizzuto (1979) met haar baanbrekende boek The birth of the living God. Een psychoanalytische studie, vanuit object-relationeel perspectief, naar de ontwikkeling van godsbeelden. Natuurlijk is er in de bijna 30 jaar sinds deze publicatie heel wat meer onderzoek gedaan en zijn de opvattingen over de vorming van godsbeelden verbreed. Maar Rizzuto's werk blijft ook boeiend en zij heeft als geen ander een impuls gegeven aan verder onderzoek naar godsbeelden. Daarbij waag ik te stellen dat zij een belangrijkere impuls heeft gegeven dan Freud. Want in de jaren na Freud's drie publicaties over religie, was er in de wetenschappelijke literatuur een opleving van antireligieuze publicaties (zie Sorenson, 2004). Terwijl Rizzuto's werk aanzet heeft gegeven tot aandacht voor de waarde religie en godsbeelden.

De empirische studies sinds Rizzuto worden helder samengevat door Schaap-Jonker (2004) in haar artikel The varieties of God. Zij bespreekt de empirische literatuur aan de hand van verschillende thema's met betrekking tot godsbeelden. Zo komen achtereenvolgens aan bod: godsbeeld in relatie tot de beelden van de ouder(s), in relatie tot het zelfbeeld, godsbeelden en psychische gezondheid, en godsbeeld gerelateerd aan levensverhaal en cultuur. Verder geeft Schaap-Jonker afzonderlijke aandacht aan onderzoek in het Nederlands taalgebied, m.n. Nijmegen en Leuven. Tot slot reflecteert zij op onderzoeksresultaten in verband met methodologie.

Van een heel ander soort is het door Ziebertz, Schweitzer, Häring en Browning (2001) geredigeerde boekwerk The human image of God. Een zwaar boek in dubbele zin: het is een letterlijk gewichtig hardback boek met in totaal 452 bladzijden op stevig papier, en ook inhoudelijk veelal stevige kost. The human image of God is uitgegeven ter gelegenheid van de 60e verjaardag van empirisch theoloog Johannes van der Ven. In 23 hoofdstukken graven internationaal hoogaangeschreven auteurs diep in op thema's rond godsbeelden en de mens als beeld van God. Het meerendeel van de auteurs is theoloog, waaronder klinkende nederlanderse namen zoals Vincent Brümmer, Gerben Heintink en Tjeu van Knippenberg. Maar ook bekenden uit de godsdienstpsychologie komen aan het woord - zoals Jan van der Lans en Dirk Hutsebaut. In drie hoofddelen komen aan bod: contextuele perspectieven (met veel filosofisch-theologische reflecties; vooral dat deel is wat ik de zware kost noem), experiëntiële benaderingen, en empirische reflecties. Leerzame en tot nadenken stemmende materie, met voor iedere lezer wat wils! Twee grote minpunten: het boek kost 95,- euro, en de vertaling naar het engels heeft onder grote tijdsdruk plaatsgevonden waardoor er storend veel taalfouten in staan. Van der Ven zal op zijn verjaardag het gegeven paard niet in de bek gekeken hebben, maar diegenen die het boek vervolgens kopen zouden toch wel een zorgvuldiger afgewerkt waar-voor-hun-geld mogen verwachten.

Veel toegankelijker en ook direct therapeutisch van toepassing is Glendon Moriarty's (2006) Pastoral Care of Depression. De titel kan enigszins op het verkeerde been zetten, omdat de inhoud nogal therapeutisch geöriënteerd is en niet direct toegespitst op pastoraal werk. Maar zowel therapeut als pastor kunnen hier veel voordeel van hebben als zij werken met depressieve mensen. Moriarty gaat onder andere grondig en praktisch in op de psychologische invloeden op iemands beeld van God. Ik ga niet proberen samen te vatten hoe hij op briljante wijze deze twee thema's integreert. Het is, voor zover mij bekend, het eerste en tot nu toe enige boek dat het thema godsbeeld gebruikt in de behandeling van een bepaalde psychopathologie. Moriarty integreert het werken met en aan godsbeelden in cognitieve en psychodynamische therapie, bespreekt projectieve methoden en vragenlijsten die gebruikt kunnen worden in het werken met godsbeelden in therapie. Een aan te raden boek voor therapeuten! - en ook prima betaalbaar. Om hier wat meer over te lezen, en ook artikelen te downloaden van Moriarty's collega's, kunt u terecht op http://www.godimage.com.

Als laatste boek wil ik de nieuwste aanbevelen van de bekende psycholoog Larry Crabb (2006): Ik zeg Papa. Over vertrouwelijk en persoonlijk gebed. Er zijn al minstens 15 boeken van Crabb in het Nederlands vertaald; dit is zijn eerste over gebed. Het is een boek waarin Crabb eerlijk schrijft over de ontwikkeling in zijn eigen gebedsleven. Hij legt door het boek heen de nadruk op een relationeel gebed waarin bidden niet beperkt wordt tot wensen voorleggen aan God, maar tot doel heeft om een meer intieme relatie met Hem te ontwikkelen en Hem beter te leren kennen. Zodoende gaan grote delen van het boek impliciet over ontwikkeling in je godsbeeld. In hoofdstuk 14 gaat Crabb ook expliciet in op 10 verschillende godsbeelden die hij onderscheidt. Hij heeft er klinkende namen aan gegeven zoals Romantische Minnaar, Afwezige Horlogemaker, Drukbezette Koning, Verkoopautomaat. En hij zegt daarover: "De Bijbel staat het ons niet toe om God vast te pinnen op één beeld waarbij wij ons toevallig prettig voelen. De God die we van Genesis tot en met Openbaring ontmoeten, inclusief de God die we ontmoeten in de vier Evangeliën, valt moeilijk te classificeren. Hoe meer we lezen des te dieper wordt het mysterie. Hij is innemend, woedend, gevoelig, gereserveerd, speels, heilig, gastvrij, angstaanjagend, meelevend en onvoorspelbaar tegelijk; niet het soort God dat we gemakkelijk Papa noemen" (p. 137). Als u het zelf uit heeft, kan dit boek ook aan te bevelen zijn voor cliënten.

Tot slot, voor wie liever achter de computer kruipt dan in een boek, is er een alternatieve manier om geprikkeld te worden tot nadenken over godsbeelden. In het ikon-programma Het Vermoeden werd op 3 februari j.l. Jean-Jacques Suurmond geïnterviewd. Deze uitzending kunt u alsnog bekijken via http://www.omroep.nl/ikon/hetvermoeden. Suurmond is predikant, psychotherapeut en publicist. In het eerste deel van het interview vertelt hij vooral over zijn ontwikkeling. Vanuit zijn kinderjaren zonder God of religie via de pinksterbeweging tot en met het predikantschap in de Protestantse kerken. In het volgende deel gaat hij meer in op het thema godsbeelden. Dat doet Suurmond op een prikkelende manier waarbij hij niet schuwt voor controversiële uitspraken. Zo stelt hij dat veel mensen gevangen zitten in hun godsbeelden. Suurmond: "In de kerk lijken alleen persoonlijke godsbeelden toegestaan. Maar als gelovigen ietsist worden is dat een heilzame correctie. God is God, die ontsnapt aan die categorieën. God is én vader én rots én meer dan dat."

Ik hoop u hiermee iets geïnspireerd te hebben om verder te zoeken en te leren op het gebied van godsbeelden en psychologie. En als u bekend bent met meer literatuur waarin godsbeelden ook verbonden worden met psychopathologie en therapie, dan hoor ik het graag. Misschien kan een aanvullende bijdrage of reactie van u in een volgende nieuwsbrief terecht komen.

Crabb, L. (2006). Ik zeg Papa. Over vertrouwelijk en persoonlijk gebed. Vaassen: Medema.
Moriarty, G. (2006). Pastoral Care of Depression. Haworth Pastoral Press.
Rizzuto, A. (1979). The birth of the living God. A psychoanalytic study. Chicago: University of Chicago Press.
Schaap-Jonker, H. (2004). The varieties of God: Een overzicht van onderzoek naar Godsbeelden. Nederlands Theologisch Tijdschrift, 58, 124-141.
Sorenson, R.L. (2004). Minding Spirituality. New York: The Analytic Press.
Ziebertz, H.-G., Schweitzer, F, Häring, H, & Browning, D. (Eds.)(2001). The human image of God. Leiden: Brill.


Nieuwe leden

De CVPPP is gegroeid. Nieuwe aanwinsten zijn:

Mevr. L. Overdijk
psycholoog (aspirant)
Herensingel 25
2316 JT Leiden
06-40426782
lisette.ichthus@gmail.com

Mevr. A.N. Boers- de Graaf
psycholoog (aspirant)
Grootmeesterplein 20
3554 ED Utrecht
030-2420724
nadineboers@gmail.com

Mevr. J.M.I. Schouten
psychotherapeut
Klomperweg 4 A
6741 BL Lunteren
0318-561864
jannekeschouten@hetnet.nl

Mevr. drs. M.A. De Boer - Sonnenschein
psycholoog
Benkoelenstraat 41
1094 HR Amsterdam
06-15227516
miekesonnenschein@hotmail.com

Mevr. drs. A. Schriemer - Los
psychiater
0512 – 584070 (In de Bres)
info@indebres.nl


Oproepjes

Stageplek nodig? Behoefte aan intervisie? Andere reden om een oproepje te plaatsen? Mail naar nieuwsbrief@cvppp.nl


Kringen

Kring regio Midden
Arthur Hegger
tel. 030 - 29 44 732
at.hegger@worldonline.nl

Kring regio Noord-Holland Martine Trauschke
tel. 023 - 531 88 58
mtrauschke@quicknet.nl

Kring regio Noordoost Rint de Jong
tel. 038 - 42 30 300
dejongroorda@kpnplanet.nl

Kring regio West Heleen de Ronde
tel. 010 - 480 10 85
h.ronde@planet.nl